1. Truyền thuyết về Cát Bà:
Tương truyền, quần đảo Các Bà là nơi các bà, các mẹ và chị em phụ nữ lo trồng tỉa, hái lượm, chuẩn bị lương thảo giúp các chiến binh đánh đuổi giặc Ân. Bởi thế, hòn đảo các chiến binh đóng quân nơi tiền phương gọi là đảo Các Ông (cách phía Nam đảo Cát Bà khoảng 2 km), và đảo hậu phương được mang danh là đảo Các Bà.
Một sự tích khác về Các Bà được lưu truyền theo năm tháng cho đến ngày nay. Ngày xửa, ngày xưa, không rõ là vào thời kỳ nào, có hai xác nữ chết trẻ không biết từ đâu trôi dạt vào đảo và được bà con ngư dân chôn cất, đắp thành hai ngôi mộ. Trong đêm ấy, dân chúng trên đảo và các vị chức sắc đã được báo mộng rằng: đó là các nữ thần hiển linh nơi miền cửa ải này. Dân chúng bèn đóng góp tiền của, lập miếu thờ hai nữ thần ngay bên hai nấm mộ thiêng này, gọi là miếu Các Bà. Sau khi lập miếu thờ, những năm sau đó, ngư dân trên đảo không gặp các tai nạn trên biển như trước, đời sống không có dịch bệnh hoành hành, không có giặc ngoại xâm và cướp biển, dân trên đảo hưởng cuộc sống thái bình, no ấm. Tâm nguyện người dân trên đảo đều cho rằng đó là do các nữ thần hiển linh phù hộ.
Hiện nay, vẫn còn đó đền thờ Các Bà ở Áng Ván - Cát Bà, Đền Bà - Hiền Hào và theo dòng thời gian, với mong muốn cuộc sống cư dân trên đảo luôn được bình an, tốt lành, đảo Các Bà đã được người dân địa phương gọi thành Cát Bà như ngày nay.
2. Lịch sử, hành chính:
Vùng đất cổ Cát Bà được hình thành từ cuối nguyên đại cổ sinh sớm (cách ngày nay khoảng 410 triệu năm). Các nhà địa chất đã phát hiện được nhiều di tích hoá thạch động vật và thực vật cổ xưa lưu giữ trong các trầm tích ở Cát Bà phản ánh những biến cố địa chất lớn và tiến hoá của sự sống hàng trăm triệu năm tại miền đất này.
Các tài liệu khảo cổ học đã xác nhận Cát Bà là một trong những nơi có người nguyên thuỷ sinh sống. Khoảng thời gian biển tiến (cách ngày nay khoảng từ 9.000 – 17.000 năm), hệ thống các đảo trong vịnh Bắc Bộ bị phân tách ra khỏi lục địa, đã có một nhóm cư dân chuyên sống trong các hang động đá vôi, mà khảo cổ học gọi là cư dân văn hoá Hoà Bình. Người cổ Cát Bà chính là một bộ tộc thành viên của người Lạc Việt, cư dân của quốc gia Văn Lang, Âu Lạc sau này. Cát Bà có 77 địa điểm khảo cổ đã được phát hiện và khảo sát có các di chỉ nổi tiếng như: Cái Bèo, Bãi Bến, Cát Đồn cùng nhiều di chỉ có giá trị khác.
Trong lịch sử, Cát Hải từng có tên
là Ân Phong, Chi Phong, Hoa Phong, Nghiêu Phong, đến thời Pháp thuộc đổi tên
thành huyện Cát Hải thuộc tỉnh Quảng Yên. Sau năm 1945, huyện Cát Hải và thị xã
Cát Bà thuộc tỉnh Quảng Yên, đến ngày 05 tháng 6 năm 1956 được sáp nhập vào
thành phố Hải Phòng.
Ngày 22 tháng 7 năm 1957 huyện Cát
Bà được thành lập gồm thị xã Cát Bà cũ đổi tên thành thị trấn Cát Bà và 5 xã
của huyện Cát Hải được tách ra gồm: Trân Châu, Xuân Đám, Hiền Hào, Gia Luận,
Việt Hải.
Ngày 11 tháng 3 năm 1977, hai huyện đảo Cát Hải và Cát Bà được hợp nhất thành huyện Cát Hải.
Từ ngày 01 tháng 7 năm 2025, huyện Cát
Hải được sắp xếp lại theo chính quyền địa phương 2 cấp thành đặc khu Cát Hải.